Praszka na początku XX wieku

Praszka na początku XX wieku - na początku XX wieku miasto nad Prosną było miejscowością nadgraniczną. Niemal połowę mieszkańców stanowili Żydzi, którzy zbudowali okazałą synagogę oraz dwie szkoły.

Przez setki lat Praszka była miastem nadgranicznym. Leży bowiem już „za Jordanem”, jak żartobliwie od lat mówią mieszkańcy miasta. Jordanem jest rzeka Prosna, która przez wieki była rzeką graniczną. Oddzielała ziemie polskie od Śląska, później zabór rosyjski od pruskiego. 100 lat temu z Olesna (ówczesnego Rosenbergu) do Praszki trzeba było jechać z paszportem.
- W okresie międzywojnia w Praszce istniało jedno z największych przejść granicznych w powiecie wieluńskim - mówi dr Zbigniew Szczerbik, historyk z Muzeum w Praszce.

Granica na Prośnie była jednak zawsze granicą otwartą. Kontakty ułatwiał fakt, że nie było bariery językowej. Młodzi z różnych stron granicy często żenili się ze sobą. - Poza tym nie było granicy dla ratowania życia ludzkiego - opowiada doktor Szczerbik - Cały czas współpracowali ze sobą lekarze i aptekarze, straże pożarne razem gasiły pożary i ratowały ludzki dobytek po obu stronach granicy.
Jak wyglądała wtedy Praszka?

- Punktem centralnym był rynek i stojący tuż obok niego kościół parafialny pw. Wniebowzięcia najświętszej Marii Panny - mówi Zbigniew Szczerbik. - Do starego miasta należą także uliczki wokół rynku, czyli Senatorska, Kościelna, Szkolna (dzisiejsza Powstańców Śląskich), Kilińskiego. W mieście było dużo zakładów rzemieślniczych.

Na początku XX wieku Żydzi stanowili 45 procent mieszkańców miasta nad Prosną. Rosyjski spis ludności z 1900 roku podawał, że spośród 3470 mieszkańców Praszki, 1559 osób to Żydzi.

Do Praszki przybyli już w XVII wieku. Zajmowali się przede wszystkim handlem nadgranicznym. Kroniki zanotowały, że w 1793 roku w mieście na 33 handlarzy wszyscy byli wyznania mojżeszowego. W mieście byli też żydowscy krawcy, kuśnierze, piekarze i aptekarze. W 1836 roku Żydzi zbudowali w Praszce synagogę, założyli również dwie szkoły. Synagoga stoi do dzisiaj przy ul. Piłsudskiego (czyli w samym centrum miasta), mieści się w niej Miejsko-Gminny Dom Kultury. Ciekawostką jest, że również Ochotnicza Straż Pożarna ma częściowo żydowskie korzenie. We władzach ochotniczej straży zasiadali bracia Jakub i Jan Rozentalowie, a do straży zapisało się w 1882 roku ponad trzydziestu Żydów! Granicą polsko-niemiecką w Praszce był drewniany most na Prośnie. Rzeka ta oddzielała Praszkę od wsi Zawisna, która dzisiaj jest już częścią miasta. 1 września 1939 roku podporucznik Józef Górecki wraz z polskim strażnikiem granicznym wysadzili most przed nadciągającymi wojskami niemieckimi. Eksplozja na moście nie zapobiegła zajęciu miasta przez wojska hitlerowskie. Była to już druga w historii agresja Niemiec na Praszkę. Po raz pierwszy wojska niemieckie zajęły miasto nad Prosną po wybuchu I wojny światowej. W 1916 roku Niemcy zbudowali linię kolejki wąskotorowej, łączącą Praszkę z Wieluniem. Inna kolejka (słynna Paulinka) kursowała też na trasie Zawisna-Olesno. Ciuchcia kursowała do 1987 roku. Dzisiaj stoi w ogrodzie muzealnym.

Wkroczenie wojsk niemieckich do Praszki w 1939 roku miało o wiele gorsze konsekwencje. Po wybuchu II wojny światowej miasto zostało dekretem Hitlera włączona do III Rzeszy. Był to początek końca praszkowskich Żydów. Rozpoczęły się prześladowania. W lutym 1941 roku Żydów zamknięto w getcie, odgrodzonym od reszty miasta drutem kolczastym. 12 sierpnia 1942 roku Niemcy zlikwidowali getto. Praszkowscy Żydzi zostali wywiezieni do obozu zagłady w Chełmie nad Nerem, gdzie większość z nich prosto z transportu trafiła do komory gazowej. Dzisiaj pamiątką dawnej żydowskiej części Praszki jest budynek synagogi oraz kirkut, czyli żydowski cmentarz, położony na Makowym Wzgórzu.

Mirosław Dragon, nto
Źródło: Nowa Trybuna Opolska, wydanie z 23 grudnia 2011.