DrukujDrukuj

Grudzice (część miasta Opola)

Współautorzy:
  • online

Grudzice to dziś jedna z dzielnic Opola, której historia sięga początków naszej ery – wykopaliska z okresu międzywojennego odkryły na ternie Grudzic cmentarzysko z II w. ne. Grudzice pojawiają się w średniowieczu jako śląska wieś, istniejąca już w początkach XIII w., dzieląca przez kolejne wieki losy tych ziem, zmieniających przynależność państwową. Po 1945 nadal roku była odrębną miejscowością, aż do 1975 roku, kiedy to została włączona w granice Opola, stając się jedną z peryferyjnych dzielnic stolicy regionu. Niniejszy szkic ma przybliżyć zainteresowanym historię Grudzic od zarania dziejów do początków XX wieku.

PRADZIEJE
Historia życia osiadłego na terenie dzisiejszych Grudzic sięga początków naszej ery. Ślady najstarszego osadnictwa odkryte zostały przypadkowo w 1938 roku przez dzieci w zachodniej części wsi na polu należącym do Błażeja Klimka nieopodal wzgórza przy drodze do Nowej Wsi Królewskiej. Uczniowie znaleźli w dole po wybranym piasku skorupy naczyń i brązową ostrogę. We wrześniu 1938 roku przeprowadzono prace archeologiczne na niewielkim obszarze 8 na 12 metrów. Odkryto 17 skupisk różnorodnych znalezisk wskazujących jednoznacznie na cmentarzysko. Dominowały wśród nich resztki spalonych kości potłuczone fragmenty ceramiki oraz nieliczne wyroby z żelaza. Na podstawie analizy danych archeologicznych można wyciągnąć pewne wnioski o najstarszych mieszkańcach Grudzic. Cmentarzysko pochodzi z epoki określanej przez archeologów okresem wpływów rzymskich którą datuje się na I – V w. n.e. Jest to okres bardzo intensywnych kontaktów ludności ziem polskich – głównie handlowych - z terenami imperium rzymskiego których najbardziej znanym symbolem jest słynny szlak bursztynowy prowadzący przez Śląsk ku Bałtykowi.

Na nasze ziemie napływały wyroby z południa Europy – broń narzędzia ozdoby znaczne ilości monet zaś wywożono bursztyn skóry dzikich zwierząt i niewolników Jedna z odnóg szlaku bursztynowego przebiegała w pobliżu Opola. Ziemie południowej Polski od Bugu po Odrę wykazywały pewną jedność kulturową i gospodarczą przejawiającą się w podobnym charakterze osadnictwa poziomie rozwoju gospodarczego zajęciami ludności i obrządkiem pogrzebowym. Te czynniki wskazują na istnienie pewnej określanej mianem kultury archeologicznej. Kultura istniejąca w Polsce południowej w początkach naszej ery nosi nazwę kultury przeworskiej. Tak więc możemy przypuszczać że ludność zamieszkująca Grudzice po której pozostało jedynie cmentarzysko należała do tej grupy kulturowej. Wiek cmentarzyska określono na tzw. okres późnorzymski czyli ok. III w. n.e. Nie odkryto w pobliżu stanowiska śladów osady ale okolica była w tym czasie dość gęsto zaludniona. Jest więc bardzo prawdopodobne że i na terenie dzisiejszych Grudzic istniała bliżej nie znana osada ( równie prawdopodobna jest możliwość że w Grudzicach było tylko cmentarzysko osad położonych w najbliższej okolicy).


W XIX w. odkryto w Groszowicach pozostałości osady – dużego ośrodka metalurgicznego pojedynczy grób w Nowej Wsi Królewskiej należący do kultury przeworskiej i tzw. grób książęcy w Gosławicach z bardzo bogatym wyposażeniem(archeolodzy interpretują ten fakt jako dowód na zróżnicowanie społeczne ludności i powstanie jakiegoś organizmu politycznego).

Historycy nie są zgodni co do etnicznego charakteru ludności kultury przeworskiej. W jej zachodnim obszarze(Górny Śląsk) zachodziły w okresie rzymskim poważne przemiany etniczne. Najprawdopodobniej przetrwały tu dość długo grupy ludności celtyckiej która przybyła na te ziemie jeszcze przed naszą erą. Według historyków rzymskich w I w. n.e. znajdowała się na Śląsku potężny lud zwany przez nich Lugiami. Jego tożsamość etniczna jest do dziś sporna – prawdopodobnie był to związek plemienny złożony z elementów celtyckich słowiańskich i germańskich. Właśnie okres rzymski to czasy przemieszczania się różnych plemion germańskich wzdłuż Odry do Kotliny Czeskiej i dalej na południe. Ruchy etniczne na większą skalę rozpoczęły się w naszym regionie w IV w. n.e. wraz z pojawieniem się Hunów w Kotlinie Panońskiej. Zapoczątkowało to w dziejach Europy okres wędrówek ludów. Dla ziem polskich oznaczało to odpływ resztek plemion germańskich oraz napływ w IV/VI w. plemion słowiańskich. W wyniku tych przemian i przesunięć ludnościowych następuje obniżenie poziomu rozwoju gospodarczego ziem polskich i upadek kultury przeworskiej której ostatnie ślady datuje się na V w. n.e. Nie wiemy kiedy przestała istnieć osada w Grudziacach ( o ile ona istniała) po której pozostało cmentarzysko z III w. Na pewno nie przetrwała niespokojnych bliżej nie znanych wydarzeń.

Podsumowując powyższe rozważania możemy stwierdzić że:

  • okolice Opola były dość gęsto zaludnione w okresie wpływów rzymskich w I – IV w n.e. zwłaszcza w jego drugiej połowie
  • jedną z osad tu istniejących była osada w Grudzicach po której pozostało cmentarzysko z III
  • ludność zamieszkująca osadę należała do kultury przeworskiej i prawdopodobnie nosiła nazwę Lugiów choć pod względem etnicznym była zapewne mieszaniną elementów celtyckich germańskich i słowiańskich
  • osada przestała istnieć wraz z upadkiem kultury przeworskiej w epoce wędrówek ludów najpóźniej w IV/V w.

POCZĄTKI I ROZWÓJ GRUDZIC OD XIII – XIX w.
Na okres prawie tysiąca lat Grudzice giną w mrokach historii. Dzieliły losy Śląska który w VI w. zajęty został przez nową ludność – plemiona słowiańskie. Ich nazwy pojawiają się w IX w. w dokumencie z ok. 823 roku zwanym Geografem Bawarskim. Wymienia on w naszym regionie 6 plemion: Dziadoszan Trzebowian Bobrzan Ślężan Opolan i Gołęszyców. W X w. ziemie te weszły w skład państwa czeskiego a pod koniec stulecia Mieszko I przyłączył je do Polski. Opole stało się centrum okręgu grodowego zwanego później kasztelanią. Po śmierci Krzywoustego gdy w 1138 Śląsk stała się osobną dzielnicą wyodrębniło się samodzielne księstwo opolsko – raciborskie pod władzą Mieszka I Plątonogiego młodszego syna Władysława Wygnańca. Syn Mieszka Kazimierz I przeniósł stolicę księstwa do Opola a swą siedzibą uczynił Ostrówek gdzie rozpoczął budowę murowanego zamku.

Ten władca przeniósł do położonych pod Opolem Czarnowąs klasztor premonstrantek (norbertanek) z Rybnika. W klasztorze mniszkami zostały córki księcia a on sam kazał się tam pochować. Nic dziwnego więc że obdarzał klasztor hojnie. Szczęśliwie zachował się dokument( w archiwum archidiecezji wrocławskiej) z wykazem dóbr klasztoru z 1223 roku. Wśród wsi darowanych przez księcia mniszkom figuruje nazwa "Grudina” utożsamiana przez historyków z Grudzicami które znów – tym razem na stałe – pojawiły się na kartach historii. Wieś musiał powstać już wcześniej skoro w 1223 roku jest już przedmiotem darowizny. Kiedy więc dokładnie powstała – nie wiadomo.

W każdym razie można uznać datę "1223” za początek historii Grudzic.

Nie do końca jest jasne pochodzenie nazwy Grudzice. W dokumentach pojawia się ona od XIII do XIX wieku w różnych postaciach:
1223 – GRUDINA
1334 – GRUTITZ
1532 – GRUTCZUTZ
1564 – GRUTYCZ
1686 – GRUDCZITZ
1687/8 – GRUDZITZ(nazwa zbliżona do współczesnej)
1742 – GRUTSCHITZ
1743 – GRUTTSCHUTZ
1788 – 91 – GRUDCZUTZ/GRUDZUTZ
1845 – GRUDCZUTZ
1886/96/1900 – GRUDSCHUTZ
1936 – GRUDEN
Forma gwarowa i zapisy nazwy wsi przemawiają za pierwotną formą Grucice pochodzącą od nazwy osobowej Gruca Grucza. Ale nie można wykluczyć z językowego punktu widzenia formy Grudzica od pojęcia gruda – teren nierówny grudzisty (grudy ziemi). Jednoznacznie nie można tego problemu rozstrzygnąć. Widać jednak że nazwa wsi nie ulegała w ciągu wieków większym zmianom.

Niewiele mamy do powiedzenia o dziejach wsi od XIII do XVIII wieku. Pojawiające się w dokumentach wzmianki są skąpe i nie dostarczają poza nazwą prawie żadnych informacji. Nie wiemy jak długo należała do klasztoru w Czarnowąsach ani jaką drogą przeszła w ręce prywatne. Ale w 1334 roku występuje w dokumencie Jescho (Jasca Jeszko) de Grutitz prawdopodobnie właściciel wsi.

Fragmentaryczne wzmianki źródłowe dostarczają głównie informacji o liczbie i zajęciach ludności trudniącej się przez całe wieki rolnictwem. W 1534 roku wieś zamieszkiwało 7 rodzin chłopskich a w 1618 7 kmieci i 6 zagrodników z rodzinami. w 1783 ludność liczyła 173 osoby. Liczba mieszkańców systematycznie rosła a proces ten uległ przyspieszeniu w XIX I XX wieku co wiązało się z przemianami gospodarczymi i postępem techniki i nauki.

W 1829 roku istniało w Grudzicach królewskie nadleśnictwo a wieś liczyła 40 domostw. Zapewne przez cały czas należała do parafii w Groszowicach. Dzieci uczęszczały do szkoły w sąsiedniej Malinie dopóki w 1892 r. nie zbudowano szkoły w Grudzicach. Jej pierwszym kierownikiem i nauczycielem był Jan Piechota.
Zachowało się niewiele dokumentów z tych lat - jednym z nich jest świadectwo uczniowskie z 1904 roku (oryginał w zbiorach szkoły).

Wieś zachowała polski charakter – mieszkająca tu ludność zasiedziała od pokoleń przywiązana była do języka i wiary przodków. W 1844 roku na 337 mieszkańców tylko 37 było ewangelikami(zapewne Niemcami). Według zachowanych danych w1890 r. językiem polskim posługiwały się 689 osoby a niemieckim 52. Odpowiednio w 1900 - 880 i 59. W 1902 roku prenumerowano w Grudzicach 9 polskich gazet( m. in. Katolika Gazetę Opolską) a naukę religii prowadzono w szkole po polsku bo dzieci nie znały innego języka. W wyborach do parlamentu przed I wojną światową większość głosów zdobywały w Grudzicach polskie partie.

I wojna światowa w latach 1914 – 1918 nie dotknęła bezpośrednio Grudzic. Działania wojenne zarówno na wschodzie jak i na zachodzie toczyły się w odległych rejonach. Niemniej jak każda wojna odcisnęła na wsi swoje piętno – na frontach poległo 42 mieszkańców walczących w armii niemieckiej.

GRUDZICE NA POCZĄTKU XX W.
Klęska Niemiec w I wojnie, upadek cesarstwa i rewolucja oraz kryzys państwa niemieckiego w latach 1918 – 1923 rozbudziły nadzieje na połączenie Górnego Śląska z odrodzoną Polską zwłaszcza na wsiach gdzie zdecydowaną większość ludności stanowili Polacy. Podobne nastroje nie ominęły też Grudzic gdzie na żądanie ludności w 1919 roku rozpoczęto w szkole naukę języka polskiego. Decyzją traktatu wersalskiego z 28 VI 1919 o losach Górnego Śląska miał rozstrzygnąć plebiscyt. Gdy w 1920 roku obszar plebiscytowy obsadziły wojska Ententy polski ruch narodowy znacznie się ożywił. W Grudzicach powstało kółko śpiewacze amatorski zespół teatralny i Towarzystwo Oświatowe im. św. Jacka. Obie strony – Niemcy i Polacy prowadziły ożywioną propagandę w celu pozyskania miejscowej ludności.

Plebiscyt przeprowadzono w niedzielę 20 marca 1921 roku. Wyniki głosowania w Grudzicach wyglądały następująco:
uprawnionych do głosowania - 686
głosujących – 676 osób
253 głosy za Niemcami
422 głosy za Polską
Jednak ogólny wynik plebiscytu był dla Polski niekorzystny. Zmieniło go dopiero III powstanie śląskie z 2/3 maja 1921roku po którym ostatecznie 1/3 część Górnego Śląska przyłączona została do Polski. w 1922 roku Opole i okolice wraz z Grudzicami pozostało po niemieckiej stronie granicy wbrew woli większości mieszkańców wsi.

Przez cały okres międzywojenny wieś pozostawała silnym ośrodkiem polskości. Według spisu z 1925 językiem polskim posługiwało się 983 mieszkańców niemieckim 106 obydwoma 230. W wyborach do parlamentu Rzeszy Polsko – Katolicka Partia Ludowa zdobyła więcej głosów niż wszystkie partie niemieckie razem wzięte. Powtórzyło się to w wyborach z roku 1928 i 1930.

W 1922 roku na zjeździe w Berlinie utworzono Związek Polaków w Niemczech. Siedzibą I dzielnicy Związku zorganizowanej w Bytomiu 18 II 1923 było Opole. Obejmowała ona swym zasięgiem Bytom Opole Koźle Olesno Dobrodzień Prudnik Racibórz Strzelce i Zabrze. W Grudzicach powstał odział Związku. Z jego inicjatywy powstały liczne polskie organizacje kulturalne i oświatowe na Górnym Śląsku. Ich powstanie było możliwe dzięki konwencji genewskiej podpisanej przez rządy Polski i Niemiec w 1922 roku gwarantowała mniejszościom w obu państwach swobody językowe kulturalne i oświatowe. Dzięki temu układowi możliwa była działalność polskich instytucji kulturalno – oświatowych w Niemczech aż do 1939 roku. Liczne tego typu organizacje działały w Grudzicach utworzone z inicjatywy mieszkańców. Na podstawie nielicznych ocalałych dokumentów zdjęć i wspomnień uczestników tych wydarzeń udało mi się mniej lub bardziej dokładnie odtworzyć ich historię stanowiącą fragment dziejów nie tylko Grudzic ale również dziejów ruchu polskiego na Śląsku Opolskim w latach międzywojennych.

Ten szkic nie jest pełną historią Grudzic - kończy się zresztą na latach międzywojennych.. Wiadomości w nim zamieszczone zostały opracowane na podstawie dostępnej literaturze historycznej i materiałach źródłowych – dokumentach szkolnych i materiałach rękopiśmiennych zgromadzonych przez śp. Jana Adamka, zasłużonego działacza polonijnego i wieloletniego bibliotekarza z Grudzic. Badanie dziejów wsi utrudnia utrudniają skąpe informacje historyczne na jej temat w źródłach i literaturze historycznej. Podczas ostatniej wojny spłonęła część archiwów Opola i gminy Grudzice zawierające akta z XIX i pierwszej połowy XX wieku. Większość informacji o Grudzicach została już wykorzystana w literaturze głównie zresztą niemieckojęzycznej. Można więc przypuszczać że o dziejach wsi do XX w. niewiele więcej będzie można powiedzieć.
Organizacje i instytucje polskie działające w Grudzicach w latach międzywojennych
Adamek Jan


Źródła:
Opracowanie na podstawie źródeł:
- Słownik geograficzny ziem Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa, 18
- Triest F. Topograpchides handbuch von Oberschlesien, Breslau 1864
- Godłowski M., Historia starożytna ziem polskich,
- Borek H., Opolszczyzna w świetle nazw miejscowych, Opole 1972
- wspomnień i spisanych relacji mieszkańców Grudzic ( w szczególności polskiego działacza z lat międzywojennych J. Adamka), gromadzonych po II wojnie przez szkołę - dziś w zbiorach PSP 26 w Opolu

Twoja ocena: Brak Średnia: 4.1 (12 głosów)